Dood Toneel blijkt Universeel

Young Theatre Critics Seminar tijdens Sterijino Pozorje Festival in Novi Sad, Servië.
27 mei t/m 3 juni

In juni bezochten Robbert van Heuven en Erica Smits op uitnodiging van de Kring van Nederlandse Theatercritici een seminar van het IATC voor jonge critici tijdens het Strerijino Pozorje Festival in het Servische Novi Sad. Een kort verslag.

Erica Smits en Robbert van Heuven

Slaapverwekkend conservatieve theatervoorstellingen zijn universeel. Al na een half uurtje lijkt Uncles Dream, een Dostojewski-bewerking van het Servisch Nationaal Theater, de jonge critici, ondanks alle culturele verschillen, te verenigen in ultieme verveling. Geen enkele verbeelding of creativiteit. Spelen wat er staat. Punt. In de nabespreking maakt een collectieve woede zich dan ook van ons meester. Wie maakt er in godsnaam nog zulk museumtoneel? Overal in Europa maken Nationale Tonelen zulke rommel, blijkt uiteindelijk.

Het is maar een van de vele culturele overeenkomsten en verschillen die worden getackeld tijdens het Young Theatre Critics Seminar dat tijdens het Sterijino Pozorje Festival in Novi Sad, wordt gehouden. Uit alle hoeken van Europa zijn jonge collega´s naar de Servische universiteitsstad gekomen: van Groot-Brittannië tot Polen en van Slowakijke tot Servië. Onder het motto ‘in/out of the context?’ discussiëren ze over de rol van de culturele context die een criticus met zich meeneemt als hij/zij naar een voorstelling kijkt die afkomstig is uit een totaal andere context. Wat schrijf je over een voorstelling die artistiek gezien niet ‘je-van-het’ is in onze ogen, maar in de Servische theaterwereld wel vernieuwend is of een belangwekkend thema als nationale identiteit na de oorlog aansnijdt?

Een interessante vraag. Zeker in dit land waar men tot voor kort dezelfde taal sprak, maar waar nu Servisch, Bosnisch en Kroatisch verschillende talen genoemd worden, terwijl er aan de taal zelf niets veranderd is. In veel van de voorstellingen van het regionale theaterfestival komt de vraag naar identiteit dan ook terug. Het meest duidelijke voorbeeld daarvan is misschien wel Fragile! van de Sloveense Tena Stivicic. Daarin zoekt een aantal personages uit verschillende Balkanlanden hun toevlucht in Londen in een poging daar hun droom te verwezenlijken. Tot zover raakt de voorstelling aan universele en grensoverschrijdende thema’s. Maar als een van de Servische deelnemers aan het seminar weet te vertellen dat de muziek afkomstig is uit de tijd van vóór de oorlog en bij alle ex-Joegoslaven herinneringen oproept aan een betere tijd, dringt het begrip ‘yugonostalgia’ door. En ook waarom er soms ineens een lach en een zucht van herkenning door de zaal ging.

Ook het groots opgezette spektakel Simeon the Foundling lijkt een manier om greep te krijgen op de nationale identiteit. Het is een vreemde mix van episch theater, religieuze symboliek, musical en Servische mythologie van de (aldaar) befaamde jonge schrijfster Milena Markovic. De zoektocht naar de wortels van de Servische ziel mag dan theatraal een rommeltje zijn, het maakt wel wat los bij de toeschouwers en sleept dan ook zowat alle prijzen va het festival in de wacht.

Ondertussen heeft de jonge Vlatko Ilic zich met zijn afstudeervoorstelling Only the end of the world (naar een tekst van Lagarce) de verontwaardiging van het publiek op de hals gehaald. Zijn radicaal post-dramatische benadering van een klassieke tekst mag dan bij het publiek (en bij de Hollandse critici, want veel te veel abstract om het abstracte) minder in de smaak vallen, de Servische collega`s zijn laaiend enthousiast. Voor hen is de voorstelling een radicale breuk met het traditionele theater en is Ilic een held omdat hij met zo’n voorstelling durft af te studeren.

Op een plek waar zo veel interessant en politieks gaande is, is het misschien wel des te wranger dat een voorstelling als Uncle’s Dream nog steeds zoveel lachers op de hand weet te krijgen en op de steun van het grote publiek kan rekenen. Het lijkt erop dat zij dit theater vooral waarderen als vlucht uit het alledaagse. Zij zitten helemaal niet te wachten op radicaal politiek theater. Maar ach, is dat niet net zo goed grensoverschrijdend?

Dit is een verkorte versie van een langer verslag dat uiteindelijk zal verschijnen op www.robbertvanheuven.nl en www.ericasmits.nl en hopelijk ook op deze site.
De jonge critici hebben besloten samen te werken om een Europees Digitaal Tijdschrift mogelijk te maken. www.theatre-in-context.eu staat nu nog in de grondverf. Na de zomerstop hopen we er een bruisend internationaal platform van te maken.

Dansgezelschap Greco/PC ontduikt CAO

Niet naakt op toneel: ontslagen

Door Ingrid van Frankenhuyzen / NRC Handelsblad

LET OP: deze oorspronkelijke versie wijkt af van in de NRC gepubliceerde bericht

Een danseres bij het gezelschap Emio GrecoPC zou vorig jaar zijn ontslagen omdat zij weigerde naakt op het toneel te dansen. Dit staat te lezen in een brandbrief die Kevin Polak, zelf danser en helpdesk consulent bij kunstenvakbond FNV-Kiem, schreef. Aan de vooravond van de verdeling van de nieuwe rijkssubsidies, voert de dansgroep gesprekken o.a. in Rotterdam over de mogelijke vestiging als stadsgezelschap. Polak maakt zich echter zorgen. Het gezelschap zich niet heeft aangesloten bij het DOD, de brancheorganisatie waarin CAO-zaken als pensioenpremies en omscholingsregelingen voor dansers vastliggen. Emio GrecoPC, de groep van choreograaf Emio Greco en regisseur Pieter Scholten, is weliswaar niet verplicht zich aan te sluiten, maar volgens Polak lapt het gezelschap regels aan zijn laars: ,,Geen CAO scheelt het gezelschap ongeveer 30% salariskosten waardoor er een oneerlijke concurrentiepositie ontstaat ten opzichte van andere groepen.”
De danseres zou tijdens repetities ineens te horen hebben gekregen dat ze naakt moest optreden. Toen zij dit weigerde, zou ze zijn ontslagen. Dat wil zeggen ze zou zijn gedwongen haar eigen ontslagaanvraag te tekenen onder dreiging dat het gezelschap anders “haar carrière ten nadele zou beïnvloeden.” Na een gesprek met een advocaat heeft de danseres zelf besloten af te zien van verdere juridische stappen; omdat het gezelschap niet is aangeloten bij de dans-CAO maakte ze volgens het advocatenkantoor weinig kans.
Het gezelschap noemt alle aantijgingen pertinent onjuist maar zegt wel door de “minimale subsidieomvang als productiekern” niet in staat te zijn geweest de lasten te kunnen dragen. In de toekomst is dat wel een wens. Over de danseres in kwestie zegt Emio GrecoPC dat de danseres zelf, door persoonlijke omstandigheden, de arbeidsovereenkomst heeft beëindigd. Ze zou de keuze hebben gehad ook niet-naakt te dansen. Er werd ,,een minnelijke regeling getroffen die door de kantonrechter is geaccordeerd, hetgeen niet gebeurd zou zijn wanneer de reden van ontbinding was geweest dat zij weigerde naakt te dansen .”
FNV-Kiem-voorzitter Herman Leisink: “Ik ken dit specifieke geval niet. Op grond van de Wet Gewetensbezwaren mag de danseres formeel niet ontslagen worden omdat ze vooraf niet geïnformeerd was. Toen ze eenmaal aan het repeteren was, kwam de aap pas uit de mouw. Vergelijk het maar met een drukker die ineens boeken over rechtsradicalisme moet gaan drukken. Aan dreigementen dat bij weigering ze je carrière zullen knakken, is juridisch niet veel te doen. En omdat dansers jong zijn, de concurrentie groot is en hun carrières kort zijn, zwijgen ze. Maar inmiddels hebben we wel contact met EmioPC.”

Nederlands Dans Theater op Holland festival

Nederlands Dans Theater: Sooner or Later van Lightfoot León. Gezien 31/5 Westergasfabriek Amsterdam.

Door Ingrid van Frankenhuyzen / NRC Handelsblad

Vorig jaar won het Brits-Spaanse echtpaar Paul Lightfoot en Sol León met Shoot the Moon de Zwaan voor de beste dansproductie. Het verhaal over drie paren die hun relatie dansend vorm geven in een decor van draaiende kamers, groeide in korte tijd –ook door de omarmende akkoorden van Philps Glass’compositie Tirol Concerto – uit tot een melancholieke theaterhit. Toen het Holland Festival het duo vroeg iets voor de industriële hal van de Westergasfabriek in Amsterdam te maken, besloten Lightfoot en León Shoot the Moon een vervolg te geven. Met inachtneming van de speciale locatie want dat was nieuw voor hen.
Lighfoot en León deelden de hal in tweeën op: er zijn twee danspodia en twee gescheiden rug-aan-rug-tribunes. De toeschouwers zitten links om een reprise van Shoot the Moon te zien, en rechts om de nieuwe choreografie, Second Chance te zien. Na de pauze wisselt het publiek van helft, ziet het andere deel en hoort het nog een keer dezelfde muziek van Philip Glass.
Met de enorme meegebrachte decors, videoschermen en dansvloeren die als een loopband kunnen rollen, lijkt het net of je je in thuishaven Lucent Theater bevindt. Behalve dat zich simultaan twee voorstellingen afspelen en je het elastieken gezicht van danseres Parvaneh Sharafali eindelijk eens van dichtbij kunt bewonderen, is de locatie als gegeven van alle meerwaarde ontdaan. Nergens lijkt het licht, het decor, de ruimte voor de dans op de ruimte te zijn afgestemd. En dat is een gemiste (dramaturgische) kans in Sooner or Later zoals de choreografieën samen heten, want een keurige zwarte doos maken in zo’n industriële hal is zonde. Je merkt dus duidelijk dat locatietheater niet in de genen van zo’n groot gezelschap als het NDT zit: het gebruik van volgspots in zo’n kleine ruimte wordt bijvoorbeeld onvermijdelijk een lelijk en schokkerig element.
Is het dan inhoudelijk interessant? Deels. Shoot the Moon en Glass samen blijven in alle lyriek prachtig en het dubbelspel tussen video, decor en dans is nog steeds erg mooi. Maar Second Chance heeft choreografisch veel minder impact. De structuur is minder dwingend en de 11 dansers zijn vooral individueel, schijnbaar willekeurig aan het bewegen. Hoewel Lightfoot en León gekostumeerde voorouders opvoeren om te laten zien dat de moeilijkheid van de liefde generatie op generatie wordt doorgegeven, is het nergens wrang, intiem of pijnlijk. De opa en oma op metershoge rolstelten kijken als poortwachters toe hoe het nageslacht leeft en ploetert in de huiskamer die nu niet draait maar van verschuivende muren voorzien is. De verglijdende tijd is het thema, l’histoire se repète lijkt de boodschap van het choreografenduo. Wat zich niet zal herhalen is de impact die Shoot the Moon vorig jaar had. De tweede kans die Lightfoot en León kregen wordt ternauwernood ingelost. Het was beter geweest iets compleet nieuws te maken voor de 19e eeuwse Westergasfabriek.