Community Art

Gemeenschapskunst centraal op internationaal festival
Iedereen beroemd in het wijktheater

Theater in de wijken is 'hot'. In Utrecht wordt dit weekend het internationale Community Art Festival 'Kunst in mijn buurt' gehouden. Makers en deskundigen van over de hele wereld ontmoeten elkaar. Voor het publiek zijn er talloze voorstellingen te zien.

Door Wijbrand Schaap
Utrecht (GPD)_Reïntegereren? Alleen met een rode neus op. Na 25 jaar carrière in de WAO kun je in de maatschappij toch niet anders dan de clown uithangen? Marianne van der Linden en Albert van de Heuvel, bewoners van de Utrechtse Rivierenwijk, zijn er zo de ster mee van 'Maxima Komt!', de nieuwste voorstelling van STUT Wijktheater. Of moeten we zeggen: 'Community Theatre'? Volgens Jan Rijnierse, medewerker van het alweer bijna 30 jaar oude gezelschap, mag het allebei. Sterker nog: ,,STUT heeft de stap naar internationalisering al jaren geleden gemaakt. We lopen daarmee in de pas met ontwikkelingen in de rest van de wereld.” Dat er nu dus een groot 'Community Art Festival' wordt gehouden in Utrecht, hebben we dus mede te danken aan dit gezelschap, ooit opgericht door toneelschrijver Jos Bours.
'Maxima Komt!' is een typische STUT-voorstelling: een stuk over problemen in de wijk, gemaakt door bewoners uit de wijk, onder professionele begeleiding. Het initiatief kwam dit keer van de Rivierenwijkers zelf. De bewoners van deze grotendeels blanke volkswijk in het zuiden van Utrecht wilden ook een eigen toneelstuk hebben, nadat ze naar 'Mijn Bitterzoet Lombok' waren geweest, een stuk waarmee Stut eerder furore maakte in de multiculturele modelwijk Lombok. Ging die voorstelling vooral over de problemen met integratie, in Rivierenwijk gaat het over reïntegratie: in vele oude Utrechtse wijken zijn de sporen van de grote bedrijfssluitingen in de Utrechtse spoor- en metaalsector nog zichtbaar. Aan het einde van de jaren zeventig gingen dat soort massaontslagen nog altijd voor zeker de helft met de 'WAO-methode'. Personeel werd massaal arbeidsongeschikt verklaard, wat toen meer geld en minder gedoe opleverde. Sinds de herziening van die wet raken juist die mensen in de problemen. Reinierse vertelt dat Stut verbaasd was over de actualiteit van juist dit probleem. Men verwachtte eerder dat angst voor buitenlanders zou spelen, aangezien ook deze wijk bij de voorlaatste verkiezingen vrij massaal op de LPF stemde. Maar over buitenlanders gaat het niet, en ging het niet in de improvisaties.
In het voormalige parochiehuis waar 'Maxima komt!' in première gaat praten de toeschouwers nog lang na. De getoonde problemen zijn herkenbaar en het was bovendien erg leuk om bekende en minder bekende buurtgenoten eens op een andere manier bezig te zien. Of dankzij zulke voorstellingen de bewoners ook politiek actief worden, is de vraag. Reinierse vindt dat ook niet belangrijk: ,,We maken toneel en zijn niet bezig met propaganda-theater. Het gaat er ons om dat mensen op een andere manier naar zichzelf en hun buurt kijken.”
'Community Art' is niet bedoeld om bewoners de straat op te krijgen, zo benadrukt ook Saskia van de Ree, producent van Yo! Opera Festival. Het tweejaarlijkse festival, dat inmiddels wereldwijd erkend is als een vernieuwend platform voor jeugd- en community opera, werkt ook mee aan het Community Art Festival. Eerder presenteerde Yo al opera’s in een winkelcentrum en in een flatgebouw en hielpen ze medewerkers van het stadsbusbedrijf bij het oprichten van hun eigen buschauffeurskoor. Nu werkt Yo! ook samen met scholen in Utrechtse achterstandswijken. Van de Ree: ,,Via de scholen in witte wijken bereik je vooral kinderen van ouders die al bekend zijn met klassieke muziek en opera. Wij willen juist een nieuw publiek aanboren, en daarom zijn we op zoek gegaan naar andere scholen.”
Een van die andere scholen is de Rietendakschool in de Utrechtse wijk Ondiep. Volgens dhr. Dupree, directeur van deze basisschool, is het experiment om kunst in de school te integreren, buitengewoon goed geslaagd, terwijl dat niet direct voor de hand lag: ,,Opera is iets waar vooral de oorspronkelijk Nederlandse kinderen op onze school en hun ouders pukkeltjes van krijgen. Ik merk dat Turkse en Marokkaanse leerlingen veel minder moeite met zingen en dansen hebben.”
Het partnerschap tussen de operawerkplaats en school, waarmee Yo! ook internationaal in de belangstelling staat, bestaat eruit dat professionele operamakers hun plannen voor een opera verwezenlijken samen met de kinderen van de school. Anders dan bij Stut hoeft een project dus helemaal niet over actuele problemen te gaan, en gaat het er al helemaal niet om dat er een schoolopera wordt gemaakt. Van de Ree noemt als voorbeeld een voorstelling over uitgestorven diersoorten, waarbij de leerlingen zich vooral met het maken van gedenktekens hebben beziggehouden. ,,Wij verwachten niet van de kinderen dat ze in alle gevallen samen met klassiek geschoolde zangers op het toneel gaan staan. Door mee te bouwen aan een voorstelling komen ze wel met opera en operamakers in aanraking en leren ze hoe zoiets werkt. Bij de voorstellingen waren ze apetrots.”
Die trots merkte dhr. Dupree ook bij het eerste project: Water. In deze voorstelling gemaakt op de nabijgelegen rioolwaterzuivering, zongen leerlingen wel mee: ,,Er was een meisje bij over wie we ons een beetje zorgen maakten, omdat ze moeilijk meekwam op school. Maar toen zagen we haar opbloeien bij die opera: opeens was ze de ster van de voorstelling en ook haar ouders waren trots.”
Zulke 'cadeautjes' zijn prachtig, maar het hoofddoel blijft tot vooral de kennismaking met kunst, benadrukken beide gesprekspartners. Volgens Saskia van de Ree is Yo! ook meer bezig met het vernieuwen van opera dan met het opvoeden van wijkbewoners: ,,Yo! werkt veel op basis van improvisaties, we streven naar een collectief maakproces waarbij de inbreng van kinderen en operamakers (zangers, componisten, regisseurs) gelijkwaardig is. Dat is een werkwijze die bij toneel vanzelfsprekend is, maar bij de opera nog stof doet opwaaien.”
Dupree van de Rietendakschool noemt nóg een onverwacht effect van de samenwerking: ,,Bij de voorstelling op de rioolwaterzuivering kwamen ouders kijken die al generaties lang in Ondiep wonen. Het gros bleek niet te weten dat er op minder dan 500 meter van hun huis een rioolwaterzuivering was. Hebben ze in ieder geval al één ding bijgeleerd.”

Community Art festival 'Kunst in mijn buurt', van 23 t/m 26 november in diverse Utrechtse theaters. Inlichtingen: www.community-art.nl.