Vanessa van Durme (Swan Lake): Kijk mama: ik dans

Door Ingrid van Frankenhuyzen/NRC Handelsblad

Haar levensverhaal is zo overweldigend dat het drama in het theater altijd zal verbleken: ex-prostituee, danseuse, actrice, schrijfster en chambre d’hôte-houdster Vanessa van Durme begon haar leven als man. Geboren in het verkeerde lichaam in een tijd -ze is nu bijna 60- dat geslachtsoperaties nog niet door zorgverzekeraars betaald werden, ging de Vlaamse een overlevingsstrijd aan tegen eenzaamheid, vervreemding en verdriet. Van Durme vertelde haar levensverhaal in haar autobiografie Kijk mama, ik dans: ’s lands bekendste transseksueel. En bekend was ze vooral geworden toen de Vlaamse (dans)theatermaker Alain Platel van Les Ballets C de la B voor haar een glorieuze moederrol creëerde in de succesvoorstelling Allemaal Indiaan (2000). Ze is een vaste verschijning geworden in serieuze Vlaamse tv-programma’s en haar solo, haar getheatraliseerde levensverhaal verovert nu ook de internationale podia.
Met haar intens doorleefde gezicht, gekleed in een roze onderjurk heeft Van Durme niet meer decor nodig dan een formica keukentafel, een jongens- en een meisjespop die symbool staan voor haar heden en verleden, haar man/vrouwzijn. Kijk mama, ik dans is verteltheater waarin veel verteld en af en toe een schijndialoog met haar ouders gespeeld wordt. De vertelde verhalen zijn pijnlijk, hilarisch, dagelijks en groot, strijdlustig en altijd aangrijpend. Als klein jongetje wilde ze zwanenmeren dansen in plaats van brandweerman. Tijdens ‘haar’ militaire dienst probeerde ze afgekeurd te worden door te zeggen dat ze manziek was: “Het kan zomaar gebeuren dat ik het hele peloton pijp”. Waarop ze prompt werd goedgekeurd omdat de manschappen dan ten minste rustig bleven. Ze vraagt God bozig waarom hij haar twee mensen laat zijn.
Van Durme schetst haar geslachtsoperatie in 1975 die ze nota bene in een geboortekliniek in Casablanca, Marokko onderging. De joodse arts is na 14 uur blij met haar ‘kutje’, zelf ziet ze het verwoestende resultaat eerder als Ground Zero. Ze is extatisch dat ze van haar penis verlost is ( “het is een soort asielzoekertje dat aanwezig maar niet welkom is”) en haar ontmaagding als vrouw is een van de mooiste momenten van haar leven. Na een tekenend, mannelijk leven vol hoererij en travestieshows, trouwt ze als vrouw met een Nederlander die op dat moment in Spanje gevangen zit. Ze zijn lang gelukkig samen. Als rode draad fungeert sowieso de liefde, vooral de moederliefde. Van Durmes moeder hield ondanks haar eigen verdriet, onvoorwaardelijk van haar kind. Ook als ze ooit opbiecht dat haar droom om te dansen waarheid is geworden. Alleen danst ze geen Zwanenmeer maar ‘danst’ ze voor mannen. Met oprechte tranen doet Van Durme relaas van haar moeders sterfbed.
Regisseur Frank Van Laecke en Vanessa houden de voorstelling prachtig klein, ritmisch en intiem, scenografisch sober. In zijn optimistische ondertoon is Kijk mama, ik dans typisch Vlaams: met veel vechten is het leven maakbaar. Een grotere catharsis bestaat er niet. Geweldig.