Rouw Siert Electra

Toneelgroep Amsterdam maakt opnieuw kennis met Elektra
'Het is een bikkelharde voorstelling'

Toneelgroep Amsterdam is terug aan de top van het Nederlandse theater. Directeur Ivo van Hove werkt ondertussen gestaag verder aan de internationale carrière van niet alleen zichzelf, maar ook zijn gezelschap. Vanaf donderdag 7 december is er bovendien de herneming van een legendarisch stuk waarmee Van Hove ooit in Amsterdam furore maakte: Rouw Siert Elektra.

Door Wijbrand Schaap
Amsterdam (GPD) _ ,,Het is een bikkelharde voorstelling. Daar schrok ik wel van, toen ik hem terug zag.” Ivo van Hove, directeur van Toneelgroep Amsterdam is desondanks goed te spreken over zijn versie van Rouw siert Electra, de bewerking die de Amerikaanse schrijver Eugene O'Neill in de jaren dertig maakte van de klassieke tragedie Oresteia. ,,Nu zelfs, als ik het met mijn acteurs weer repeteer, ben ik verbijsterd over wat ze doen. Dan wil ik het zachter maken, maar zeggen zij: 'Nee, Ivo, dit is zoals je het wilde'. Toen ben ik maar eens naar de dvd gaan kijken die er destijds van gemaakt is, en keek ik hem in één keer uit. Dat zegt wel iets over de kwaliteit. Het sleepte me mee tot het einde. Dat gebeurt met je eigen werk niet zo snel.”
Ook de Nederlandse pers en het publiek waren geschokt door de voorstelling, maar er was ook oog voor de onmiskenbare kwaliteit van het stuk, waarin eer- en bloedwraak op de schaal van een Amerikaanse familie werd getoond. Al had de ontvangst in Nederland volgens Van Hove wel een onsje minder gekund: ,,Het stuk werd in de Nederlandse kranten beschreven als een pornoshow, terwijl het dat toch echt niet is. Het stuk is wel bijna Japans hard en hoekig. Er is geen tederheid. Het is een meedogenloze voorstelling, eigenlijk. Dat heeft zeker te maken met mijn gevoelsklimaat van dat moment.”
En dat gevoelsklimaat was kil. Van Hove zelf denkt niet graag terug aan die periode van 2002 tot 2004. Zijn komst naar Toneelgroep Amsterdam als opvolger van de vertrekkende artistiek leider Gerardjan Rijnders leidde tot grote onrust. Niet alleen had het bestuur ambities van Theu Boermans' gezelschap De Trust om tot een fusie met Toneelgroep Amsterdam te komen, gedwarsboomd, ook de nieuwe stijl van leiding geven van de Vlaamse regisseur leidde tot conflicten. Acteurs vertrokken en ook de steracteur, Pierre Bokma, verkoos een carrière buiten de Amsterdamse Stadsschouwburg. Inmiddels werkt Bokma via een omweg weer bij het gezelschap, nu hij de rol van Agamemnon speelt in de Oresteia die Toneelgroep Amsterdam samen NTGent heeft gemaakt. Toch is de relatie met Bokma nooit slecht geweest, vertelt van Hove nu: ,,Alleen wilde niemand dat geloven. Er waren anderen die niet meer met mij wensten te werken, maar Pierre wilde gewoon na zoveel jaar bij Toneelgroep Amsterdam te zijn geweest iets voor zichzelf. Hij is daar altijd heel erg open over geweest. Ook binnen het gezelschap. Pierre weet bovendien dat de deur hier wagenwijd openstaat, mocht hij terug willen keren. Het leven is wat mij betreft ook te kort voor een breuk tussen mij en Pierre.”
Hoe dan ook: deze nieuwe voorstelling heeft een andere bezetting dan die waarmee het stuk in dat roerige jaar 2003 in première ging: Eelco Smits speelt de rol die Jochem ten Haaf destijds speelde en Hans Kesting heeft de rol van Pierre Bokma erbij genomen, zodat zijn rol nu een dubbelrol is, wat ook de bedoeling is geweest van O'Neill. Daarmee wordt het wel een ander stuk, toch?
,,Natuurlijk past de rol zich aan aan de acteur.”, verklaart van Hove. ,,Bij Hedda Gabler werkte dat ook zo. Dat had ik eerst in New York gemaakt met een Amerikanse cast en daarna hier met Halina Reijn in de hoofdrol. Dat leverde een totaal andere dynamiek op.” Maar niet per se slechter, volgens de regisseur, die met de Nederlandse versie van Hedda Gabler in juni van dit jaar kon rekenen op een gematigde ontvangst door de Nederlandse pers. ,,Ik heb gemerkt dat dat een win-win situatie is. Ik kies ook nooit zomaar een tekst. Ik heb wel een boekenkast vol met toneelwerk, maar ik kan niet zomaar alles op ieder moment doen. Juist daarom is zo'n terugkeer naar iets dat je al gedaan hebt, een prachtige gelegenheid tot verdieping. Het is als thuiskomen na een lange reis. Je kent het huis, maar door het met frisse ogen te bekijken kun je nog beter zien wat je wilt veranderen, wat je wilt weglaten of erbij wilt zetten.”
Dat hernemen van stukken met dezelfde interpretatie, maar met andere acteurs, doet van Hove vaker. De internationale carrière van Van Hove, die zich al uitstrekte over Nederland, België en Amerika waar naast New York en Boston inmiddels ook Los Angeles in zicht is, heeft er inmiddels ook een Duitse dimensie bijgekregen. Eind november ging in het Schauspielhaus in Hamburg 'Der Geizige' in première, een nieuwe versie van Molière's 17e eeuwse komedie De Vrek. Het stuk, dat in Duitsland wisselend werd ontvangen, zal hij wellicht later dit jaar ook in New York maken. Van Hove: ,,Wat ik in Amsterdam doe: repertoire opbouwen, dat doe ik eigenlijk over de hele wereld. Ik ga De Vrek nu ook doen in New York. Dat ga ik wel doen met een totaal ander idee over de casting. Ik ga de Vrek door een vrouw laten spelen, en maak de cast verder helemaal multiraciaal. New York is vooralsnog de enige plek in de wereld waar je op zulk hoog niveau met een multiraciale cast kan werken. Maar dat betekent ook dat ik wat anders met het stuk ga zeggen: geld is niet alleen een mannenzaak, zoals bij Molière, maar ook een zaak van vrouwen en van minderheden. Het zit door de hele maatschappij heen verweven.”
De interpretaties die Van Hove geeft van bekende stukken, worden niet altijd op waarde geschat, volgens de regisseur, die ook heeft gemerkt dat een stuk dat in het ene land met gejuich wordt onthaald, in het andere land op boegeroep kan rekenen. Toch past hij zijn ideeën daar niet op aan. Zijn visie blijft hij trouw: ,,In mijn voorstellingen zijn er meestal geen slachtoffers. Althans: de slachtoffers zijn even goed ook daders als dat de daders slachtoffer zijn. Dat zit in mijn Hedda. Dat zit in Rouw siert Electra. Dat zit in De Vrek. Mensen gunnen elkaar het leven niet. Dat is een eigentijds beeld van hoe we met elkaar omgaan.”

Rouw Siert Elektra wordt gespeeld in de serie Topstukken. Te zien in onder andere: Groningen, Eindhoven en Arnhem. Inlichtingen: www.topstukken.nl